Słowa wstępu.
Hodowla i trzymanie jadowitych zwierząt jak wielokrotnie wspominamy na tej stronie, jest niebezpiecznym zajęciem, do którego należy się odpowiednio przygotować i podchodzić do niego z należytą odpowiedzialnością. Odpowiedzialność ta związana jest nie tylko z bezpiecznym i właściwym obchodzeniem się ze zwierzęciem ale także dotyczy wiedzy zdobywanej na temat wszystkiego co jest z nimi związane. W niniejszym artykule postaram się przedstawić podstawowe informacje na temat surowicy przeciwko jadom węży, czyli antytoksyny ratującej nas po ich ukąszeniu.

Czym jest surowica.
Surowica (antytoksyna) to inaczej lek wytwarzany na jad określonego węża(monovalentna czyli jednoważna), bądź też na kilka gatunków węży(polivalentna czyli wieloważna).  Antytoksyna stworzona jest po to, by pomóc naszemu organizmowi uporać się z jadem znajdującym się w jego wnętrzu. Pierwszą surowicę monovalentną wynalazł w 1894r. Albert Calmette(przeciwko jadowi Naja naja), natomiast pierwszą polivalentną w 1901r. Vital Brazil (przeciwko wężom z rodzajów Crotalus, Bothrops). Surowica powinna być klarowna i stale przechowywana  w lodówce, nawet jej transport powinien odbywać się w pojemniku wypełnionym lodem.

Poniżej przedstawiam kilka wybranych surowic produkowanych przez różne firmy:

CroFab - http://www.protherics.com/Products/critical_care.aspx
Antytoksyna jadu żmij (końska) -http://www.biomed.com.pl/produkty/leki/antytoksyna_jadu_zmij.php
Snake Venom Antiserum I.P. -http://www.vinsbio.in/snake.html
Schlangengift-Immunoserum (Chiron-Behring)
Ipser Europe Pasteur (Pasteur Vaccins Serums et Vaccins)

inne miejsca gdzie produkuje się surowice:
http://www.reptifarm.it/produttori%20di%20siero/frame1.htm

Jak się wytwarza surowicę.
Surowice wytwarza się najczęściej przy użyciu koni, owiec lub kóz. Polega to na immunizacji zwierzęcia wg ustalonego schematu wzrastających dawek, a następnie pobiera się jego krew, odwirowuje i surowicę poddaje odpowiedniej obróbce. Bywa iż nie wszystkie zwierzęta reagują jednakowo na podawane dawki jadu, wytwarzając niewystarczającą ilość przeciwciał, co w przypadku surowicy monowalentnej łatwo wykryć, jednak komplikuje się to przy surowicach poliwalentnych. Wśród wielu jadów używanych w tym procesie(nawet 10) koń może reagować dobrze tylko na niektóre z nich, dlatego też surowica niekoniecznie musi być tak polivalentna jak by tego chciał producent. Problem ten rozwiązuje się czasem poprzez immunizację większej liczby zwierząt, a następnie mieszania ich przeciwciał ale ich stężenie nigdy nie będzie tak wysokie jak w przypadku surowicy monovalentnej. Jako ciekawostkę można podać fakt iż immunizacja przebiegła pomyślnie również w wypadku ludzi, gdzie uzyskali oni odporność nawet na wielokrotne ukąszenia bardzo jadowitych gatunków węży. Przykładem takich osób może być Bill Hast, który rozpoczął swoją immunizację w 1950 roku stając sie ostatecznie odporny na jady węży z następujących gatunków:  Naja nivea, Naja naja oraz Ophiophagus hannah. (http://en.wikipedia.org/wiki/Bill_Haast ).


Powyższe zdjęcia przedstawiają technikę pobierania jadu ("dojenie węża") do badań LD50, lub na surowicę.
Zdjęcie pochodzi z http://www.adelaidereview.com.au

Surowicę pozyskuje się najczęściej z jadu węży hodowlanych, choć bywa czasem, iż są organizowane wyprawy w celu stworzenia antytoksyny na jad konkretnego węża z określonego rejonu. Ze względu na to iż wiele gatunków wyspecjalizowało swój jad na określone grupy zwierząt(na które polują w swoim rejonie występowania), surowicę produkuje sie na dany obszar występowania węża. Zdarza się bowiem iż konkretny gatunek ze względu na występowanie np. na terenach gdzie dominują gady, poluje głównie na jaszczurki i przeciw nim wyspecjalizował swoją toksynę, w przeciwieństwie do tego samego gatunku który mieszka na terenach obfitujących w gryzonie(przykładem może być mokasyn malajski - Calloselasma rhodostoma). W związku z powyższym faktem również antytoksyna powinna być wyspecjalizowana, gdyż może nie działać odpowiednio na jad węża z innego rejonu występowania.

Jad węży pobiera się od kilku osobników do specjalnych pojemników, a następnie ze względu na jego bardzo krótką trwałość, wytwarza się  z niego ekstrakt w postaci suchej masy. Dopiero tak przygotowana toksyna jest podawana w odpowiedniej formie, wspomnianym wcześniej zwierzętom.

Jak działa surowica.
Działanie surowicy objaśnię na podstawie działania jadu kobry. Aby dokładniej zrozumieć zasadę działania surowicy należny najpierw poznać zasadę działania jadu. Za przykład w niniejszym objaśnieniu posłuży nam Kobra królewska(Ophiophagus hannah) posiadająca jedne z najbardziej śmiercionośnych i najszybciej działających neurotoksyn, gdzie w ciągu 30 minut od ukąszenia toksyna upośledza układ oddechowy człowieka na tyle, że ten umiera. Jak to się dzieje?

Nasze płuca poruszane są skurczem mięśni oddechowych: przepony oraz mięśni międzyżebrowych zewnętrznych. Rozciągnięcie klatki piersiowej powoduje zwiększenie objętości płuc i wytworzenie podciśnienia zasysającego powietrze. Więc jeśli chcesz wziąć oddech, mózg wysyła impuls elektryczny do wyżej wymienionych mięśni, że mają "zacząć" pracować i powietrze jest pompowane(wydech jest najczęściej aktem biernym).

W organizmie człowieka impulsy nerwowe przekazywane są z jednej komórki do drugiej za pośrednictwem zakończeń aksonów. Miejsce stykania się ze sobą błony komórkowej zakończenia aksonu z błoną komórkową drugiej komórki nosi nawę synapsy. Dzięki połączeniu synaptycznemu pomiędzy aksonem neuronu ruchowego, a komórką mięśniową (tkanka mięśniowa, mięśnie) za pośrednictwem acetyloholiny impuls elektryczny może zadziałać na mięśnie. Jad kobry skutecznie blokuje produkcję acetylocholiny, co skutkuje brakiem połączenia pomiędzy impulsem nerwowym a mięśniem, co powoduje upośledzenie działania włókien mięśniowych odpowiedzialnych za oddychanie. Wystarczy, że tylko jedna trzecia wszystkich połączeń synaptycznych w przeponie zostanie uszkodzonych, abyś przestał oddychać, co w wypadku wyżej wymienionego węża u większości poszkodowanych występuje często już po 30 minutach od ukąszenia, powodując śmierć przez uduszenie.

W tym wypadku zadaniem odpowiedniej surowicy jest uwolnienie orgaznizmu z działania jadu, poprzez umożliwienie normalnej produkcji acetylocholiny, a co za tym idzie przywrócenie funkcji oddychania. Jad kobry atakuje również inne mięśnie, między innymi serce, lecz zasada działania jest taka sama. Jeśli ukąszonej osobie nie zostanie podana surowica istnieje jeszcze jedna szansa na ratunek(choć jej skuteczność jest dość wątpliwa). Polega ona na podłączeniu ukąszonego do aparatury podtrzymującej czynności życiowe(między innymi oddychanie). Antytoksyna po zneutralizowaniu jadu jest wydalana z organizmu.

Jak podawać.
Antytoksyna powinna być podana w ciągu 4 godzin od ukąszenia, jednak w wypadku wielu silnie jadowitych węży, należy zrobić to jak najszybciej(przykładem może być jad kobry). Ciekawostką jest tu fakt iż u wielu węży właściwe i pełne działanie jadu nie występuje od razu, lecz po ok 30 minutach aż do 2 godzin.  Surowice podaje się w postaci nierozcieńczonej lub rozcieńczonej w płynie izotonicznym. Jeśli jednak osoba która została ukąszona nie ma doświadczenia w podawaniu zastrzyków dożylnie (np. została ukąszona w terenie), stosuje się głęboką iniekcję domięśniową. Ten drugi sposób nie jest jednak zbyt wydajny, gdyż jedynie 20% surowicy przedostaje się do krwiobiegu w ciągu następnych 12 godzin, a z powodu obniżonego ciśnienia ilość ta może być znacznie mniejsza. W wypadku wielu bardzo silnie jadowitych węży, antytoksyna podawana jest w kilku lub nawet kilkudziesięciu dawkach. Ilość podawanej surowicy jest też zależna od tego ile jadu wstrzyknął nam wąż(aby to stwierdzić wykonuje się często testy na zawartość toksyn we krwi). Przykładem tutaj może być antytoksyna CroFab( Crotalidae polyvalent immune fab-purified) przeciw jadowi węży z podrodziny Crotalinae, gdzie po pojedynczym krótkim ukąszeniu podaje się zazwyczaj od 6-10 ampułek i powyżej 25 ampułek przy pokąsaniu wielokrotnym, bądź przy dłuższej iniekcji jadu(rekordowo podano jej 58 ampułek! po ukąszeniu rzekomo oswojonego Grzechotnika preriowego - Crotalus viridis). Kolejne ampułki(bądź porcje) podajemy w odpowiednich odstępach czasu(jest to zależne do gatunku węża który pokąsał, stanu zdrowia pacjenta, jego wieku, jego reakcji na antytoksynę oraz rodzaju podawanej surowicy). Powinno to być wykonane pod odpowiednią kontrolą medyczną i stałym monitoringiem funkcji życiowych, aby kontrolować ewentualny szok anafilaktyczny. Jako, że sam jad ma często działanie obniżające ciśnienie krwi, ewentualna reakcja uczuleniowa(anafilaktyczna) może je dodatkowo obniżyć, w niniejszym wypadku należy natychmiastowo podać adrenalinę. Chory powinien zostać pod kontrolą lekarską przez ok. 3 dni, nawet jeśli nie występują żadne niepokojące objawy. Należy sobie jednak uzmysłowić fakt, iż stale odnotowuje się przypadki, gdzie mimo podania surowicy chory nie dochodzi do siebie i umiera(chociażby przykład opisany w artykule o ukąszeniu Bitis arietans - link ). Mimo wszystko najważniejszy jest jednak fakt aby surowice podać odpowiednio szybko, zanim jad zdoła zrobić w naszym ciele duże spustoszenie.

Kiedy podać surowicę monovalentną, a kiedy polivalentną.
Surowica polivalentna jest wykorzystywana tylko w przypadkach pokąsania przez węża, którego nie jesteśmy w stanie rozpoznać, a wiemy że występuje na danym rejonie. Najczęściej wytwarza się ją na jad węży występujący jedynie w określonym miejscu gdzie jest produkowana i dla nich jest ona dedykowana(przykład: http://www.vinsbio.in/snake.html ). Ma ona znacznie słabsze właściwości lecznicze niż monovalentna ale w niektórych przypadkach okazuje się niezastąpiona. Specjaliści zalecają jednak, żeby na terenach, gdzie występują tylko dwa gatunki niebezpiecznych węży, zamiast surowicy polivalentnej używać dwóch odpowiednich surowic monovalentnych. Jest to sposób dużo efektywniejszy w działaniu.

przykładowa ampułka 10ml surowicy polivalentnej:

Surowica, a wykazy leków dopuszczonych do obrotu.
W Polsce z podaniem surowicy przeciwko jadowi węży spoza naszego kraju wiążą się pewne problemy. Pierwszym z nich jest fakt, iż lekarz nie poda leku nie znajdującego się w krajowym rejestrze leków, a drugim aspektem jest fakt iż surowicę powinien podawać odpowiednio do tego przeszkolony sanitariusz, a jak mniemam wielu w naszym kraju nie ma. W związku z powyższymi faktami, nawet samo posiadanie surowicy nie jest gwarantem na udaną akcję ratunkową.

Surowica przeciw jadowi żmii zygzakowatej, jest dostępna i zaakceptowana w rejestrze leków w Polsce:
Antytoksyna na jad żmiji (Immunoserum contra venena viperarum europaearum) - Biomed
http://www.biomed.com.pl/produkty/leki/antytoksyna_jadu_zmij.php

Edukacja służby zdrowia i dbanie o własne bezpieczeństwo.
W poprzednim punkcie wspomniany został fakt szkolenia lekarzy i ich umiejętności w związku z ratowaniem czyjegoś życia w wypadku pokąsania przez jadowite węże. Tutaj wiele zależy również od nas. Wiadomym jest fakt iż lekarz pogotowia ratunkowego niekoniecznie musi wiedzieć z czym ma do czynienia. W zawiązku z powyższym, każdy odpowiedzialny miłośnik powinien posiadać odpowiednie informacje dotyczące pomocy w wypadku pokąsania przez konkretny, posiadany przez niego gatunek. W przypadkach różnych węży stosuje się różne techniki zapobiegania, stąd ważne jest, żeby w razie wypadku mieć przygotowane odpowiednie informacje, które przyczynią się do lepszego zrozumienia sytuacji przez ekipę ratunkową, oraz ułatwią im działanie. Przykładem może być fakt zakładania opaski uciskowej. Opaski nie zakłada się w przypadku ukąszeń węży o jadzie nekrotycznym(powoduje wzmożone obumieranie tkanek), za to bardzo przydatna jest w wypadku ukąszeń węży dysponującymi silnymi neurotoksynami.

Słowa końcowe.
Na koniec należy podkreślić, że bezpośredni kontakt z jadowitymi wężami w jakiejkolwiek formie stanowi zagrożenie życia, nawet w obliczu posiadania odpowiednich środków zaradczych. Osoba mająca z nimi kontakt musi się z tym liczyć i wziąć całkowitą odpowiedzialność za swoje poczynania, gdyż nie zawsze służba zdrowia mimo swoich chęci i starań będzie w stanie pomóc.

Źródła:

Piotr Sura "Encyklopedia współczesnych płazów i gadów" Wydanie I, 2005r.
http://en.wikipedia.org/wiki/Antivenin
http://www.emedicine.com/emerg/topic540.htm
http://www.emedicine.com/med/topic2143.htm
http://www.wipo.int/pctdb/en/wo.jsp?WO=1991%2F06306&IA=WO1991%2F06306&DISPLAY=DESC
http://www.engin.umich.edu/~CRE/web_mod/cobra/avenom.htm
http://www.scielo.br/scielo.php?pid=S0104-79301999000200002&script=sci_arttext
http://askville.amazon.com/rattlesnake-antivenom-work/AnswerViewer.do?requestId=4531667
http://www.engin.umich.edu/~CRE/web_mod/cobra/intro.htm
http://pl.wikipedia.org/wiki/Uk%C5%82ad_oddechowy_cz%C5%82owieka#Ruchy_oddechowe
http://pl.wikipedia.org/wiki/Synapsa
http://greenworld.serwus.pl/jad.htm
http://home.intekom.com/pharm/saimr/snake.html